"Otwarta Szkoła Ekopoetyki"

 

Kryzys ekologiczny to przede wszystkim kryzys wyobraźni” – pisał Lawrence Buell. Ta myśl stanowi punkt wyjścia dla ekokrytyki, która na pierwszy plan wysuwa relacje pomiędzy istotami ludzkimi a nie-ludzką naturą. Zdaniem ekokrytyków i ekokrytyczek niszczycielskie działania ludzi są spowodowane między innymi szkodliwymi wyobrażeniami na temat środowiska naturalnego. Kształtowanie adekwatnych, mniej destrukcyjnych wyobrażeń należy do głównych zadań ekopoetyki, rozumianej zgodnie ze swoim greckim źródłosłowem jako tworzenie (poiesis) domu (oikos). Celem Szkoły Ekopopetyki jest wyrobienie w słuchaczkach i słuchaczach ekokrytycznej refleksji, otwarcie na inne sposoby myślenia. Uporanie się z wielkim cywilizacyjnym wyzwaniem, jakim jest katastrofa ekologiczna, wymaga od nas wszystkich przekraczania granic. A jeśli język wyznacza granice świata, w którym żyjemy, to tym samym literatura staje na pierwszej linii frontu w walce o naszą przyszłość. Podczas otwartych wykładów, organizowanych wraz ze Szkołą Ekopoetyki przy Instytucie Reportażu, zastanowimy się wspólnie, jak można opowiadać o katastrofie ekologicznej.
 

Kuratorzy cyklu: Julia Fiedorczuk, Filip Springer
Wykładowcy: Grzegorz Czemiel, Julia Fiedorczuk, Paweł Frelik, Filip Springer, Zuzanna Warso, Urszula Zajączkowska, Maciej Rosiński, Rafał Żak

 

Miejsce spotkańDziedziniec Lorentza w MNW, Aleje Jerozolimskie 3 / godz. 19.00 / wstęp wolny
W razie niesprzyjającej pogody wykład zostanie przeniesiony do Sali Kina MUZ w Gmachu Głównym MNW

 

 

PROGRAM

 

20.06 / niedziela / godz. 19.00

"Reportaż w kryzysie" / Filip Springer

Reportaż, zwłaszcza w Polsce, uchodzi za gatunek, który daje głębszy i bardziej zniuansowany wgląd w rzeczywistość. Warto się jednak zastanowić jakie są jego możliwości i ograniczenia związane z opisem tak gigantycznego i złożonego tematu jak kryzys planetarny. Timothy Morton pisał, że katastrofa klimatyczna jest hiperobiektem - czymś tak wielkim, że wymyka się możliwości ludzkiego poznania. Filip Springer jest autorem kilkunastu tekstów reporterskich , w których mierzy się z hiperobiektowością kryzysu planetarnego. Na podstawie doświadczeń zebranych w czasie pracy nad nimi opowie jak można używać reportażu do opowiadania tych tematów.

 

Filip Springer – pisarz i fotograf. Autor wielu cykli reporterskich oraz książek, m.inMiedzianka. Historia znikaniaWanna z kolumnadą13 pięter,Miasto ArchipelagŹle urodzoneDwunaste: Nie myśl, że uciekniesz.  Stypendysta Narodowego Centrum Kultury, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Fundacji „Herodot” im. Ryszarda Kapuścińskiego i Miasta Stołecznego Warszawy. Nominowany do najważniejszych nagród literackich w Polsce. Jego książki tłumaczone są na chiński, angielski, niemiecki, czeski, rosyjski i węgierski. Współpracuje z Instytutem Reportażu w Warszawie, współtwórca festiwalu literackiego MiedziankaFest.

 

 

22.06 / wtorek / godz. 19.00

"Jak myśleć i działać fantastycznie" / Paweł Frelik

Duża część literatury, zwłaszcza zachodniej, powstała wokół dwóch bardzo problematycznych przekonań, które tworzą fundament naszej ideologicznej tożsamości. Pierwsze z nich mówi, że my, ludzie, jesteśmy nieporównanie lepsi, mądrzejsi, bardziej wyjątkowi et cetera od wszystkiego co istnieje. Drugie mówi, że cierpienie, wojna, zabijanie są ciekawe, a szczęście i pokój - nudne. Nasza nowa wyobraźnia musi być zbudowana na innych założeniach. Pomocna w tym budowaniu może być literatura fantastyczna rozumiana nie tyle jako sposób przewidywania przyszłości, ile praktyka myślowa. Operowanie wieloma skalami czasu i przestrzeni , przyjęcie perspektywy innej niż antropocentryczna, możliwość wyobrażania sobie innowacji i technologii niedostępnych dzisiaj - wszystko to sprawia, że przestrzeń literatury fantastycznej staje się laboratorium naszego konstruktywnego myślenia o planecie .

 

Paweł Frelik –  amerykanista i tłumacz, wykładowca akademicki, a także autor tekstów, publicysta i dziennikarz.  Od 2018 profesor w Ośrodku Studiów Amerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego.

 

 

29.06 / wtorek / godz. 19.00

„Metafory klimatyczne” / Maciej Rosiński

Język debaty o zmianach klimatu formatuje tę debatę - pozwala wybrzmieć niektórym problemom, inne spycha na dalsze plany. Doskonale to widać na przykładzie mitów wykorzystywanych przez klimatycznych denialistów („temperatura na Ziemi zawsze się zmieniała”, „plamy na słońcu” itp), . Ale to być może nie one są największym problemem rozmowy klimatycznej. Przecież „ślad węglowy”, „punkty zwrotne”, „granice planetarne” to również metafory - ich istnienie kierunkuje nasze myślenie i buduje często nowe mity. Maciej Rosiński opowiada jakimi metaforami posługujemy się w rozmowie o klimacie i o tym, czy te metafory nie prowadzą niekiedy tej rozmowy na manowce.

 

Maciej Rosiński – adiunkt w Instytucie Anglistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Analizuje dyskurs naukowy i edukacyjny, przede wszystkim pod kątem użycia figuratywnego języka, obrazów i gestów. Autor monografii Metaphor activation in multimodal discourse. Case studies on the emergence of geometrical concepts (2019) i laureat nagrody Polskiego Towarzystwa Językoznawstwa Kognitywnego za najlepszą rozprawę doktorską obronioną w 2018 roku.

 

 

13.07 / wtorek / godz. 19.00

„Perswazja poprzez strach” / Rafał Żak

Dominującą strategią w opowiadaniu katastrofy ekologicznej jest straszenie jej apokaliptycznymi konsekwencjami. Czy to na pewno jest dobra droga dla tej opowieści i tego tematu? Specjalista do spraw komunikacji Rafał Żak mówi o tym do jakich emocji najlepiej się odwoływać w perswazji. Jakie są nieskuteczne albo prowadzą do zupełnie innych efektów niż te zamierzone. Emocje wpływają bowiem na naszą kreatywność i procesy poznawcze - obniżają lub zwiększają nasze zdolności w określonych obszarach działania i myślenia. Odwoływanie się do emocji w strategiach komunikowania problemów środowiskowych musi te uwarunkowania brać pod uwagę.

 

Rafał Żak – zajmuje się rozwojem ludzi i organizacji. Robi to w kilku rolach: trenera, mówcy i autora książek. W roli trenera lubi pracę z grupami wysokiego potencjału, czyli osobami, które swoimi codziennymi działaniami przyczyniają się do rozwoju czegoś większego niż oni sami. W roli mówcy stara się łączyć atrakcyjność przekazu z zawartością merytoryczną, której niewiele można zarzucić. W roli autora publikuje książki poświęcone rozwojowi kompetencji. Niektóre z nich (dwie) wygrały konkursy (niszowe), a jedna („Cisza”) w ogóle nie jest o rozwoju kompetencji. Twierdzi, że w tym co robi zauważa różnicę pomiędzy rozwojem, który ma sens, a takim, który jest celem samym w sobie. Tropi mity, piętnuje zbytnie uproszczenia, promuje rozwój oparty na dowodach.

 

 

27.07 / wtorek / godz. 19.00

"Czwarta, trzeci - ta nowa" / Urszula Zajączkowska

Przyroda pierwsza to ta, która zachowała się w swojej pierwotnej formie. Wielu badaczy i badaczek uważa, że – choćby ze względu na zanieczyszczenie światłem, plastikiem, dźwiękiem czy falami radiowymi – taka nieskażona działalnością człowieka przyroda już po prostu nie istnieje. Dziś nawet to, co odbieramy jako dziką przyrodę, jest dziełem człowieka – choćby dlatego, że pozwolił on takim obszarom przetrwać bądź po prostu nie zdążył ich jeszcze zniszczyć. To więc, co chronimy w postaci rezerwatów i parków narodowych, jest już tylko iluzją dzikości albo jej powidokiem. Druga przyroda powstała wskutek działalności człowieka – czerpiemy z niej wymierną, policzalną korzyść. To pola, sady, łąki – wszystkie te obszary, na których rośliny zostały zmuszone do pracy dla ludzi. Trzecia przyroda to ta, do której przywykliśmy w miastach – uładzona, ogarnięta, urządzona w parkach, zieleńcach i na skwerach. Ma nam sprawiać przyjemność. Z czwartą mamy trochę problem. Niektórzy badacze i badaczki mówią o „nowych ekosystemach miejskich” czy wręcz o „nowej dzikości”. Amerykanka Rebecca Raglon na łamach „The Journal of Ecocriticism” pisze o „antropogenicznej dziczy”, francuski architekt kraj­obrazu i ogrodnik Gilles Clément używa zaś określenia „trzeci krajobraz”.  A chodzi o tę przyrodę, która spontanicznie pojawia się w tych zakątkach miasta, których człowiek z jakichś powodów nie potrzebuje. Uświadomienie sobie jej istnienia może być pierwszym krokiem do przemyślenia naszych miast pod kątem zieleni.

 

Urszula Zajączkowska – poetka, botaniczka, artystka wizualna i muzyk, adiunkt w Samodzielnym Zakładzie Botaniki Leśnej SGGW w Warszawie. Studiuje wzrost, anatomię i ruchy roślin. Bada ich aerodynamikę oraz biomechanikę. Jej debiutancki tomik poezji Atomy(2014) był nominowany do Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius w 2015 roku. W tym samym roku, wraz z grupą artystów stworzyła projekt artystyczny Cambium Killers, który jest wyrazem sprzeciwu wobec punktowego systemu oceny w nauce. W 2016 roku stworzyła film Metamorphosis of Plants, powstały z inspiracji dziełem J.W. Goethego pod tym samym tytułem. W 2017 roku została finalistką FameLab, konkursu popularyzatorskiego dla naukowców, organizowanego przez Centrum Nauki Kopernik i British Council. Na początku 2017 roku ukazał się tom minimum, nagrodzony Nagrodą Kościelskich, za który została również nominowana do Wrocławskiej Nagrody Poetyckiej Silesius w kategorii książka roku oraz do Orfeusza – Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego. W 2019 roku ukazała się jej książka Patyki, badylenominowana do Paszportu Polityki w kategorii Literatura.

 

 

10.08 / wtorek / godz. 19.00

"Prawa natury" i społeczności ekocentryczne” / Zuzanna Warso

Obowiązujące prawo nie stanowi skutecznej bariery dla postępującej degradacji natury. W obliczu katastrofy ekologicznej społeczności lokalne przyjmują rozwiązania uznające prawa natury i jej elementów do istnienia i rozwoju. Czy są „prawa natury” (ang. rights of nature) i w jaki sposób dekonstrukcja opozycji człowiek-natura przyczynia się do zmiany paradygmatu prawnej ochrony środowiska?

 

Zuzanna Warso – adwokatka, niezależna ekspertka Komisji Europejskiej do spraw etyki badań naukowych. Od 2011 r. współpracuje z Helsińską Fundacją Praw Człowieka, a od 2019 z brytyjską firmą Trilateral Research. Bierze udział w projektach badawczych dotyczących nowych technologii i postępu naukowego oraz ich wpływu na prawa człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem praw kobiet oraz prawa do zdrowego środowiska. Jest członkinią Zespołu ds. Kobiet przy Naczelnej Radzie Adwokackiej. Od kilku lat coraz więcej uwagi poświęca ekokrytycznej analizie prawa, czyli takiej lekturze tekstów prawnych, która przygląda się relacji pomiędzy ludźmi a poza-ludzką naturą. Celem tego przedsięwzięcia jest badanie w jaki sposób teksty prawne kreują tę relację oraz próba odtworzenia opowiadanej w nich historii na temat przyrody.

 

 

24.08 / wtorek / godz. 19.00

„Literatura i kryzys planetarny"/ Grzegorz Czemiel

Czy literatura i, szerzej, sztuka, mogą nas wspomóc w walce z katastrofą planetarną? Grzegorz Czemiel wyjaśnia w jakim sensie katastrofa planetarna jest katastrofą wyobraźni i dlaczego, bardziej niż nowych technologii, potrzebujemy nowych opowieści i metafor, aby adekwatnie zrozumieć swoje miejsce wobec innych istot i reszty ożywionego i nie-ożywionego świata, wypracować etykę środowiskową i, co nie mniej ważne, mieć zapas siły, radości i nadziei umożliwiającej działanie.

 

Grzegorz Czemiel - adiunkt w Zakładzie Anglistyki i Amerykanistyki (Instytut Neofilologii, Wydział Humanistyczny UMCS) od 2013 r. Doktoryzował się na podstawie rozprawy poświęconej Ciaranowi Carsonowi zatytułowanej Limits of Orality and Textuality in Ciaran Carson’s Poetry (Peter Lang 2014). W obszarze jego zainteresowań akademickich leżą: wspуłczesna poezja, proza spekulatywna oraz spod znaku „weird fiction”, przekładoznawstwo oraz teoria literatury i filozofia, zwłaszcza ekopoetyka i realizm spekulatywny. Obecnie rozwija koncepcję „spekulatywnych kartografii”, w ramach ktуrej poezję można pojmować jako część „geofilozofii” zorientowanej na tworzenie map kognitywnych i rozwijanie bardziej ekologicznych sposobуw obcowania ze światem. Ponadto przekłada krytykę literacką i teksty naukowe. 


 

7.09 / wtorek / godz. 19.00

"Poezja antropocenu" / Julia Fiedorczuk

Poezja jest tworzeniem (poiesis) , podobnie jak dzika natura jest tworzeniem (autopoiesis), na przykład w procesie fotosyntezy. Rueckert pisze: wiersze to zielone rośliny wyrastające spośród nas”. Gary Snyder, który podobnie jak Skinner uważa, że poezja nie kończy się na kartce papieru, tylko stanowi integralną część pracy istot ludzkich na Ziemi proponuje inne porównanie:

„Sztuka asymiluje nieprzeżyte doświadczenia, odczucia i wspomnienia całej społeczności. Kiedy cały ten kompost uczuć i myśli powraca do nas, nie powraca jako kwiat, tylko - niech metafora będzie kompletna - jako grzyb: owocnik wyrastający z nitek grzybni przerastających ziemię na dużym obszarze i misternie splątanych z włosowatymi korzeniami drzew. „Owocowanie” to moment, w którym artysta lub mistyk ponownie staje się częścią obiegu, oddaje społeczności efekty swojej pracy jako pożywienie. Być może „poezja niczego nie sprawia”. A jednak metafory poetyckie wykazują dużą żywotność. Zakorzeniają się w kulturze i w świadomości i w ten sposób współtworzą rzeczywistość, także materialną. 

Poezja przekracza granice gatunków, wykracza poza granice literatury. Należy do ekotonu (ecotone) pomiędzy literaturą i nauką. Musimy być twórczy i sceptyczni. Kryzys ekologiczny powinien sprowokować literaturę do tworzenia nowych rzeczy w nowy sposób.. Oto pierwsza i podstawowa przesłanka ekopoetyki.

 

Julia Fiedorczuk – pisarka, poetka, tłumaczka, adiunkt w Instytucie Anglistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Debiutowała w roku 2000 tomem poetyckim Listopad nad Narwią, za który otrzymała nagrodę Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek. Autorka kilku zbiorów wierszy, opowiadań i dłuższych utworów prozatorskich, w tym nominowanej do nagrody Nike powieści Nieważkość(2015). Laureatka nagrody im. Wisławy Szymborskiej za tom Psalmy(2018) i austriackiej nagrody Huberta Burdy (2005). W 2015 roku Fiedorczuk wydała książkę Cyborg w ogrodzie. Wprowadzenie do ekokrytyki,rok później uzyskała habilitację na podstawie cyklu zatytułowanego: Ekopoetyka a konwencje poezji amerykańskiej XX wieku. Razem z Gerardo Beltránem prowadzi portal www.ekopoetyka.com. Jej utwory zostały przełożone na ponad 20 języków.

 

 

Koordynacja: / Dział Edukacji