Galeria składa się z dwóch ciągów pomieszczeń (po prawej: malarstwo niderlandzkie i niemieckie XV–XVI w.; po lewej: malarstwo holenderskie XVII w.), zakończonych dużą salą malarstwa „historii” (obrazy caravaggionistów, prerembrandtystów i kręgu Rembrandta) oraz salą malarstwa flamandzkiego.

MALARSTWO NIDERLANDZKIE I NIEMIECKIE XV I XVI W.

Malarstwo religijne Niderlandów 2. poł. XV i XVI w. prezentują pojedyncze obrazy dewocyjne, przeznaczone do prywatnej modlitwy w zaciszu domowym (np. tondo Głowa św. Jana Chrzciciela z kręgu Dircka Boutsa) oraz liturgiczno-kultowe lub dewocyjne ołtarze: środkowa tablica poliptyku Męczeństwo św. Kryspina  i Kryspiniana Aerta van den Bossche z 1494 r., skrzydła ołtarzowe ze Zwiastowaniem i Chrystusem objawiającym się Marii Barthlomäusa Bruyna St. oraz tryptyki: Opłakiwania Chrystusa Jeana Bellegambe’a,  Niepokalanego Poczęcia Marii mistrza z Brugii i Mszy św. Grzegorza mistrza kolońskiego z ok. 1515–1520 r. Na szczególną uwagę zasługuje Ołtarz św. Rajnolda z 1515/1516 r. – poliptyk z rzeźbionymi scenami z dziejów Marii i malarskimi z dziejów Chrystusa, namalowanymi przez Joosa van Cleve. Prezentują one – oprócz tablicy ołtarzowej z Ukrzyżowaniem  Pietera Coecke van Aelsta – formułę wczesnego renesansu antwerpskiego. Nurt italianizmu w malarstwie niderlandzkim znajduje ukoronowanie w tryptyku Ecce Homo Maertena van Heemskercka z 1544, który łączy rodzimy niderlandzki realizm (portrety donatorów) z przejęciem ekspresyjnego stylu Michała Anioła (figury ewangelicznej historii).

Wzorce włoskiego renesansu widoczne są też w dziełach malarstwa niemieckiego XVI w. – w Adamie i Ewie Lucasa Cranacha St., Herkulesie walczącym z Anteuszem Hansa Baldunga Griena oraz Caritas Romana Georga Pencza. Oddziaływanie Albrechta Dürera ukazuje m.in. Naigrawanie z Chrystusa Mistrza z Messkirch. Wysoki poziom realizmu ukazują portrety autorstwa Hansa Schäufeleina, Lucasa Cranacha St., Barthela Behama, Hermanna tom Ringa.

Wśród samodzielnych gatunków malarskich, które wyodrębniły się w Niderlandach na przełomie XVI i XVII w., ważne miejsce zajmuje wczesne malarstwo krajobrazowe z leśnymi widokami Gillisa van Coninxloo i Jana Brueghla St. oraz pejzażem parkowym Davida Vinckeboonsa. Rozwój przyszłych przedstawień rodzajowych zapowiada cenny obraz Pietera Aertsena Uczynki miłosierdzia chrześcijańskiego z 1575 r., a martwej natury – wczesny obraz Fransa Snydersa Kuchnia (1609).

MALARSTWO FLAMANDZKIE

Bogaty wybór siedemnastowiecznego malarstwa flamandzkiego ukazany jest według gatunków – od pejzażu i martwej natury, poprzez scenę rodzajową, portret, do kompozycji o tematyce mitologicznej i religijnej. W zespole pejzaży reprezentowane są zarówno dzieła wczesne, swą tradycją sięgające sztuki Pietera Bruegla St. (Gillis Mostaert) lub sztuki rudolfińskiej (Pieter Stevens), jak i późniejsze, o bardziej barokowej konstrukcji (David Teniers Mł., Jan Peeters, Jacques d’Arthois). W gabinecie martwej natury uwagę zwracają dynamiczna Walka koguta z indykiem Paula de Vosa i kompozycje bujnych girland kwiatowych (Daniel Seghers, Cerstiaen Luycks i David Teniers Mł.).

Wśród scen rodzajowych nurt flamandzkiego caravaggionizmu prezentuje Gra w karty Theodora Romboutsa, a Idylla pasterska Jana Thomasa van Ypern stanowi – wyrażoną tu środkami typowymi dla barokowego malarstwa kręgu Rubensa – afirmację sił witalnych wsi. W zespole portretów reprezentowane są różnorodne jego odmiany, jak wizerunek kameralny, rodzajowy (Mężczyzna z lutnią Gonzalesa Coques’a), mieszczański (Pieter Franchoys, Portret młodego mężczyzny), dworski (Justus van Egmont, Maria Ludwika Gonzaga) i zbiorowy (Jan van Kessel Mł., Portret rodziny w ogrodzie). W najwyższym w hierarchii gatunków malarstwie tzw. historii, ukazujących tematy mitologiczne i religijne, prezentowane są barokowe dzieła warsztatu Rubensa (Madonna z Dzieciątkiem), Jacoba Jordaensa (Święta Rodzina z małym św. Janem, Jego Rodzicami i aniołami, Adam i Ewa, Triumf Fryderyka Henryka, księcia Oranii) oraz Abrahama Janssensa (Ecce Homo i Opłakiwanie).

MALARSTWO HOLENDERSKIE

Galerię malarstwa holenderskiego rozpoczyna obraz późnomanierystyczny – Chrystus z krzyżem i kielichem Cornelisa Cornelisz’a van Haarlem z ok. 1592 r., uderzający nowatorską interpretacją tematu Eucharystii.  Najmocniejszą stroną galerii są obrazy caravaggionistów, prerembrandtystów oraz tzw. szkoły Rembrandta, czyli artystów z nim współpracujących oraz jego uczniów i współczesnych mu naśladowców; ponadto – bogaty zbiór portretów, martwych natur, pejzaży i widoków architektonicznych, a także obrazów rodzajowych.

Wśród dzieł prerembrandtystów na czoło wysuwa się Uczta Estery z ok. 1618 r., obraz  Pietera Lastmana, nauczyciela Rembrandta. Najwybitniejszym w galerii dziełem holenderskiego caravaggionizmu jest Król Dawid grający na harfie w otoczeniu aniołów Hendricka ter Brugghena z 1628 r.  – fascynujące studium starości przeciwstawionej młodości. Spośród typowych scen towarzyskich rozrywek wyróżnia się Gra w karty Woutera Pietersz’a II Crabetha. Epizod caravaggionistyczny w twórczości Jana Lievensa przedstawiają dwa obrazy: Chłopiec zapalający żagiew i  Młodzieniec rozdmuchujący żar z ok. 1625 r., które wprowadzają nas także w krąg Rembrandta. Spośród dzieł uczniów i asystentów Rembrandta wyróżnia się tu wczesne Wskrzeszenie Łazarza Carela Fabritiusa z ok. 1645 r. oraz Jakub błogosławiący synów Józefa Jana Victorsa. Modny w 2. poł. XVII w. nurt klasycyzującego malarstwa historycznego reprezentuje Achilles wśród córek Likomedesa (1664) Jana de Bray.

Zbiór portretów ukazuje różne formuły wizerunków: od powściągliwego  ujęcia realistycznego i psychologicznego (Portret starej kobiety Ferdinanda Bola) do kosmopolitycznej, reprezentacyjnej maniery „dworskiej” (Portret Johany de Geer-Trip z córką Ferdinanda Bola z 1661; Portret młodej dziewczyny jako Diany  Abrahama van der Templa z  ok. 1669). Holenderski pejzaż realistyczny, topograficzny, rodzimy (Droga wśród wydm Salomona van Ruysdaela z 1631 r.) kontrastuje z formułą barokowo dramatyczną (Wodospad Allaerta van Everdingena i Górski strumień Jacoba van Ruisdaela). Pejzaż italianizujący jest reprezentowany m.in. przez dzieła Bartholomeusa Breenbergha i Cornelisa Poelenburgha, zaś formuła pejzażu egzotycznego – przez Krajobraz brazylijski Fransa Posta. Tendencja monochromatyczna widoczna jest w dziedzinie martwych natur (Deser Willema Claesz.’a Hedy z 1637), gdzie poza tym rozwijana jest formuła barokowych, bogatych „bankietów” oraz w gatunku „wnętrz kościelnych” – tzw. kerkinterieurs  (Kościół św. Bawona w Haarlemie Pietera Saenredama z 1635). Dwa oblicza holenderskiego malarstwa rodzajowego ujawnia kontrast między nastrojem wyciszenia w Oficerze piszącym list Gerarda ter Borcha a rubaszną, gadatliwą anegdotą i szyderczym pouczeniem moralnym w Wyborze pomiędzy bogactwem a młodością Jana Steena.