Muzeum Narodowe w Warszawie

Galeria Dawnego Portretu Staropolskiego i Europejskiego zainaugurowana została jako jeden z projektów nowej aranżacji Muzeum Narodowego w Warszawie w roku jubileuszu stupięćdziesięciolecia jego istnienia. Galeria ukazuje bogaty wybór różnorodnych konterfektów, odzwierciedlających wielość społecznych, politycznych i prywatnych funkcji sztuki portretowej.

Ekspozycję otwiera reprezentacyjna sala monumentalnych wizerunków dworskich i arystokratycznych, które ilustrują typ portretu oficjalnego o genezie dworsko-monarszej. Zestawione zostały tu przykłady staropolskich i zachodnioeuropejskich portretów en pied, czyli ukazujących modela w statuarycznych pozach w całej postaci (m.in. Kardynał Richelieu Philippe’a de Champaigne, Hrabia Johan Maurits van Nassau-Siegen Pietera Nasona, Hieronim Florian Radziwiłł i jego małżonka, Magdalena z Czapskich Radziwiłłowa Jakuba Wessela).

W sąsiadujących gabinetach ukazane są konterfekty mniejsze w formacie, mniej oficjalne lub prywatne. W pierwszym zostały zestawione wczesne portrety włoskie z XVI-wiecznymi niemieckimi i niderlandzkimi – przykłady portretu rodzinnego, mieszczańskiego wizerunku domowego, czy reprezentacyjnego portretu patrycjuszowskiego (np. Doża Lorenzo Giustiniani Gentile Belliniego, Mężczyzna w żółtym kaftanie Hansa Schäufeleina). W drugim gabinecie realistyczne portrety holenderskie i flamandzkie oddają nie tylko wygląd modela, ale i jego pozycję w obu społeczeństwach Niderlandów: mieszczańskich prowincjach Republiki na północy i dworsko-arystokratycznych rejonach Flandrii i Brabancji na południu (Maerten Soolmans z warsztatu Rembrandta, Portret artysty Lucasa Franchoys). Dalej przedstawiono różne formuły portretu staropolskiego i ich europejską genezę oraz portrety trumienne – specyficznie polskie obrazy funeralne, używane w rytuale pogrzebowym.

Następny gabinet przybliża portret osiemnastowieczny: z jednej strony jako tradycyjny obraz prestiżu i władzy (np. Generał Bardo Bardi Magalotti Nicolasa de Largillierre’a), z drugiej – jako przejaw dworskiego ideału rokokowej idylli, życia intymnego poza ceremoniałem dworu, jak to ukazuje francuski Portret damy z pieskiem i małpką Largillierre’a oraz Portret Anny ze Scypionów Szaniawskiej Marcella Bacciarellego, ze sfery polskiej kultury arystokratycznej. Eksponowane są tu również miniatury portretowe XVIII–XIX wieku, pełniące funkcję konterfektu prywatnego, przedmiotu osobistego. Miniatura zapewniała bliższy kontakt z osobą portretowaną, której podobizna umieszczona w medalionie mogła stale towarzyszyć właścicielowi, na przykład w podróży.

W ostatnim gabinecie umieszczono portrety z epoki Stanisława Augusta, między innymi prywatne portrety króla (Stanisław August Poniatowski w kapeluszu z piórami Marcella Bacciarellego), często o wymowie politycznej i symboliczno-filozoficznej (Stanisław August Poniatowski z klepsydrą, także Bacciarellego). Dawna konwencja portretu oficjalnego i gloryfikacyjnego powraca w nowej klasycyzującej formie w przedstawieniach arystokratów jako polityków, mężów stanu i intelektualistów oświeceniowych (Stanisław Szczęsny Potocki z synami Giovanniego Battisty Lampiego i Fryderyk Józef Moszyński Josepha Grassiego).